Lubliniec - Ocalić od zapomnienia

Konrad Mańka (Konrad Mainka) urodził się 2 maja 1915 roku w Dobrodzieniu. Po podziale Górnego Śląska w 1922 roku prześladowana przez Niemców rodzina Mańków, od pokoleń pielęgnująca polskie tradycje, musiała opuścić należący do Niemiec Dobrodzień i w konsekwencji zamieszkała w Lublińcu, gdzie ojciec Konrada, Piotr Mańka, otrzymał pracę woźnego w miejscowym sądzie. Tu Konrad ukończył z bardzo dobrym wynikiem Szkołę Powszechną nr 1 i rozpoczął naukę w zakładzie stolarskim E. Hruzika.

Konrad Mańka - po lewej, przy lipie, zasadzonej w 1923r.
z okazji rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 maja
przed Szkołą Powszechną nr 1

W 1934 roku, po zdaniu egzaminów i uzyskaniu dyplomu czeladnika, Konrad przeniósł się do Krakowa, gdzie rozpoczął pracę w Centrali Dostaw Harcerskich. Z harcerstwem związał się od najwcześniejszych lat szkolnych. W harcerstwie lublinieckim Konrad Mańka - przeszedł wszystkie stopnie wtajemniczenia organizacyjnego. Pełnił kolejno funkcje: zastępowego, drużynowego, aż po członkostwo w Komendzie Hufca Lubliniec.

Konrad Mańka (pierwszy od lewej)
podczas obozu w 1931r

W działalności z młodszymi wykazywał niespożyte siły, wybitne uzdolnienia organizacyjne, zaangażowanie i zdolności pedagogiczne. Wśród podległych mu harcerzy, a także władz, cieszył się ogromnym szacunkiem - był bowiem niezastąpionym organizatorem biwaków, obozów i wycieczek harcerskich.

II MDH im. Adama Mickiewicza w Lublińcu
Konrad Mańka - stoi trzeci od lewej

Konrad Mańka wśród harcerskich przyjaciół w 1934r.
od lewej siedzą: Henryk Gaczek, Alfons Kapłonek i Konrad Mańka

W latach 1934-35 znalazł się w strukturach Komendy Hufca Lubliniec.

Instruktorzy Hufca Lubliniec
Siedzą od lewej: Rudolf Rzemieniecki, Ludwik Klama, Stanisław Wojciechowski, Jan Handy
Stoją od lewej: Paweł Jendrysik, Alfons Kapłonek, Konrad Mańka, Jan Drozdowski

Pod koniec kwietnia 1935 roku, Konrad Mańka wrócił z Krakowa i podjął pracę stolarza w Śląskim Zakładzie dla Głuchoniemych w Lublińcu.

Konrad Mańka w stolarni wraz z Stanisławem Wojciechowskim

Od razu też rozpoczął działalność w drużynie harcerskiej, najpierw działającej przy Szkole Powszechnej - III MDH im. Orląt Lwowskich, a następnie utworzonej z wychowanków Zakładu - VII MDH im. Witolda Regera.

Konrad Mańka - wraz ze swoimi harcerzami - Szkoła Powszechna nr 1 (nowa) - 1935r

Uczestniczył w Jubileuszowym Zlocie Harcerstwa w Spale w 1935r.

Konrad Mańka na zlocie w Spale w 1935r.
idzie po prawej stronie

Konrad Mańka na Zlocie w Spale w 1935, stoi po prawej stronie

Konrad Mańka należał także do Harcerskiego Kręgu Instruktorskiego, prowadzonego przez Ludwika Klamę.

Harcerski Krąg Instruktorski Komendy Hufca Lubliniec
Konrad Mańka siedzi w środku

W 1938 roku Mańka powołany został do odbycia służby wojskowej. Pełnił ją najpierw w 74 Górnośląskim Pułku Piechoty, a następnie w kompanii reprezentacyjnej przy Prezydencie Rzeczypospolitej w Warszawie. Tu zastała go wojna. Wraz z macierzystą jednostką brał udział w obronie stolicy. Wzięty do niewoli niemieckiej zdołał uciec z transportu i wkrótce wrócił do Lublińca, by znów podjąć pracę w Zakładzie dla Głuchoniemych. Po przekształceniu Zakładu w ośrodek dla dzieci wyższych urzędników niemieckich, Mańka przenosi się do przedsiębiorstwa budowlanego. Podejmuje też działalność konspiracyjną.

Wiosną 1940 roku zostaje zaprzysiężony i obejmuje kierownictwo tajnej organizacji "Orzeł Biały". Pełni też funkcję łącznika między Lublińcem, a Katowicami, gdzie mieści się sztab organizacji. Konrad z całą energią werbuje ludzi do działalności podziemnej, organizuje kolportaż konspiracyjnych druków, gromadzenie broni i materiałów wybuchowych do planowanych akcji sabotażowych.

Konrad Mańka w działalności tej współpracował z Ludwikiem Klamą, który na przełomie lat 1939/1940 organizuje wraz z Gererdem Słotą - Szare Szeregi w Lublińcu. Wiele czasu poświęca też na werbowanie do walki z okupantem starszych harcerzy.

18 grudnia 1940 roku Konrad Mańka zostaje aresztowany, podczas zbrojnej akcji Gestapo w Lublińcu, kiedy to zamknięto w więzieniach 46 członków ruchu oporu. Niemcy aresztowali w tym dniu ok. 2 tys. Polaków, w tym wielu harcerzy, m.in. komendanta konspiracyjnej Śląskiej Chorągwi Harcerzy: Józefa Pukowca.

Spośród konspiracyjnego aktywu lublinieckiego aresztowani zostali wówczas m.in.: Ludwik Klama, Henryk Malcherek, Paweł Jendrysik, Józef Lisoń.

Konrad Mańka pod zarzutem przynależności do tajnej organizacji mającej na celu oderwanie Śląska od Rzeszy, osadzony został w więzieniu w Katowicach. Jemu oraz Ludwikowi Klamie, Pawłowi Jendrysikowi i Henrykowi Malcherkowi zarzucano udział w działaniach przeciwko narodowi i państwu niemieckiemu. Konkretnym przejawem tej działalności miała być służba kurierska oraz przewożenie konspiracyjnych materiałów szkodzących hitlerowskiej Rzeszy.

Konrad Mańka

Podczas rozpoczętego 13 marca 1942 roku procesu Konrad Mańka, broniąc współtowarzyszy, przyznał się do zakazanej przez okupanta działalności i całą winę wziął na siebie. W ostatnim liście do rodziców pisał: „Mateczko i Ojcze! Bądźcie silni […] Wziąłem na siebie wielki ciężar, ale tego wymaga ode mnie mój obowiązek[...] Nie splamiłem swoich rąk żadną zbrodnią, największym szczęściem jest umierać za swoich przyjaciół... O Boże przyjm moją duszę w Twoje ręce!!!."

Fragment ostatniego listu Konrada do swoich rodziców

Trwający od 23 czerwca 1942 roku proces zakończył się skazaniem Konrada Mańki na karę śmierci. Wyrok poprzez ścięcie został wykonany w dniu 14 lipca 1942 roku o godz. 5.30. Prawdopodobnie miało to miejsce w osobnym parterowym budynku z czerwonej cegły bez okien, który przylegał do gmachu więzienia mieszczącego się przy ulicy Mikołowskiej w Katowicach, na prawo od głównej bramy wejściowej. Gilotyna której użyto do tego celu - zwana w więziennym slangu "czerwoną wdową", od jej ostrza zginęły w czasie wojny 552 osoby. Dzisiaj gilotyna ta jest jednym z eksponatów Muzeum Śląskiego.

Władze niemieckie nie wydały ciała rodzinie. Nie znane jest miejsce, gdzie został pochowany, być może jego ciało zostało wywiezione i skremowane w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu, tak zrobiono z ciałem ściętego miesiąc później harcerza Józefa Pukowca. Istnieje też możliwość, że ciało Konrada Mańki pochowano na cmentarzu w Bogucicach, w nocy 15 lipca 1942r. czego świadkiem miał być grabarz p.Markiewka. W obwieszczeniu informującym społeczeństwo Katowic o wyroku, stwierdzono, iż Konrad Mańka brał udział w działalności polskiej tajnej organizacji i wysoce niebezpiecznie spiskował przeciwko rzeszy niemieckiej.

Społeczeństwo Lublińca nie zapomniało złożonej przez Konrada Mańkę ofierze życia w walce z niemieckim okupantem. Bezpośrednio po wojnie, już w marcu 1945 roku, rynek miejski przemianowany został na Plac im. Konrada Mańki.

W 1960 roku na wniosek Rady Pedagogicznej Miejska Rada Narodowa w Lublińcu nadała Państwowemu Zakładowi Wychowawczemu dla Dzieci Głuchych w Lublińcu imię Konrada Mańki (obecnie Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy). Przy ulicy Damrota 11, gdzie w czasie okupacji mieszkał Konrad Mańka, w 1982r. mieszkańcy miasta Lublińca ufundowali tablicę pamiątkową.

Także wśród harcerzy, pamięć o bohaterskim druhu Konradzie, była żywa. Szczególnie w okresie powojennym (do 1949r), podczas obozów (gdyż Konrad Mańka został zamordowany 14 lipca), organizowano specjalne apele. Historia Konrada Mańki - pojawiała się podczas gawęd przy ognisku. Za Konrada Mańkę odprawiano mszę i przeprowadzano w szkołach akademie ku jego czci. Tuż po wojnie istniał pomysł  - nadania Hufcowi Lubliniec jego imienia, jednak nie wyszedł on poza sferę projektów.

1946r. Szkoła Podstawowa nr 1
- akademia harcerska poświęcona pamięci Konrada Mańki

Opracowane na podstawie:
Ziemia Lubliniecka - nr 3-5/2015
Harcerstwo na terenie miasta Lublińca w latach 1920-1949 - Janusz Bula (2000)
Kronika I Drużyny Harcerek im Królowej Jadwigi w Lublińcu
Kronika obozowa - Międzyzdroje 1948r, prowadzona przez Jerzego Antczaka
Michał Lis - Konrad Mańka, Szkice Lublinieckie
Wspomnienia - Alojzy Gajek

Zdjęcia:
Ziemia Lubliniecka - nr 3-5/2015
Zbiory prywatne - Krzysztof Zbączyniak
Zdjęcia własne - Bartłomiej Zbączyniak
Harcerstwo na terenie miasta Lublińca w latach 1920-1949 - Janusz Bula (2000)
Harcerze Śląscy - film dokumentalny 1973r.
Zbiory prywatne - Alojzy i Marcin Gajek
Zbiory prywatne - Krzysztof Korkus